บทนำ ความสำเร็จของผู้นำในบริบทการเมืองและความมั่นคงมิได้ขึ้นอยู่กับทรัพยากร อำนาจ หรือศักยภาพทางทหารเพียงลำพัง หากแต่ขึ้นอยู่กับความสามารถในการกำหนดทิศทางและชี้นำการตัดสินใจภายใต้เงื่อนไขแห่งความไม่แน่นอน ความขัดแย้ง และข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง แนวคิดเรื่อง “ยุทธศาสตร์” จึงมีสถานะเป็นแกนกลางของภาวะผู้นำ เนื่องจากทำหน้าที่เชื่อมโยงระหว่างการรับรู้บริบท การตัดสินใจ และผลลัพธ์เชิงอำนาจ อย่างไรก็ตาม วรรณกรรมด้านยุทธศาสตร์จำนวนมากยังคงจำกัดความหมายของยุทธศาสตร์ไว้ในฐานะแผนหรือเครื่องมือเชิงนโยบาย มากกว่าการมองยุทธศาสตร์เป็นกระบวนการที่ผู้นำใช้ในการชี้นำความสำเร็จอย่างต่อเนื่อง รากฐานเชิงคลาสสิกของแนวคิดยุทธศาสตร์มักเชื่อมโยงกับมิติการทหารและการเมืองระดับรัฐ โดย Clausewitz มองยุทธศาสตร์เป็นศิลปะในการใช้กำลังเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ทางการเมือง (Clausewitz, 1976) ขณะที่ Liddell Hart เสนอว่ายุทธศาสตร์ที่มีประสิทธิภาพคือการเลือกแนวทางที่ลดต้นทุนและหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้าโดยตรง (Hart, 1967) แม้แนวคิดเหล่านี้จะช่วยอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจกับเป้าหมายทางการเมือง แต่ยังให้ความสำคัญกับชัยชนะหรือผลลัพธ์สุดท้าย มากกว่ากระบวนการตัดสินใจที่ผู้นำต้องเผชิญอย่างต่อเนื่องในความขัดแย้งที่ไม่อาจยุติได้อย่างเด็ดขาด พัฒนาการทางทฤษฎีร่วมสมัยได้ท้าทายกรอบคิดดังกล่าว โดยเฉพาะงานของ Mintzberg ซึ่งเสนอว่ายุทธศาสตร์มิได้เกิดจากการวางแผนล่วงหน้าเพียงอย่างเดียว… ยุทธศาสตร์ : ความหมาย ความสำคัญ ในฐานะ กระบวนการชี้นำความสำเร็จของผู้นำในสถานการณ์ ไทย-กัมพูชา

บทนำ ความขัดแย้งระหว่างรัฐยังคงเป็นปรากฏการณ์สำคัญในความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยเฉพาะในบริบทของรัฐเพื่อนบ้านที่มีประวัติศาสตร์ ความทรงจำทางการเมือง และข้อพิพาทด้านอธิปไตยที่ทับซ้อนกัน ความขัดแย้งไทย–กัมพูชาเป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นถึงลักษณะดังกล่าวอย่างชัดเจน แม้ทั้งสองประเทศจะเป็นสมาชิกของสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน) และยึดมั่นในหลักการไม่ใช้กำลังและการแก้ไขข้อพิพาทโดยสันติวิธี แต่ความตึงเครียดจากประเด็นชายแดน ดินแดน และสัญลักษณ์แห่งอธิปไตยยังคงปรากฏขึ้นเป็นระยะ ส่งผลให้ความสัมพันธ์ทวิภาคีอยู่ในภาวะเปราะบางและไม่แน่นอน ในบริบทดังกล่าว การจัดการความขัดแย้งของรัฐมิได้จำกัดอยู่เพียงการเผชิญหน้าหรือการประนีประนอมโดยตรง หากแต่ต้องคำนึงถึงปัจจัยแวดล้อมที่ซับซ้อน ทั้งแรงกดดันจากการเมืองภายใน บทบาทของอาเซียน กลไกระหว่างประเทศ ตลอดจนพลวัตของการแข่งขันอำนาจในระดับภูมิภาคและระดับโลก ความขัดแย้งไทย–กัมพูชาจึงมิใช่เพียงข้อพิพาททวิภาคี หากแต่เป็นพื้นที่ที่รัฐต้องบริหารความเสี่ยงเชิงยุทธศาสตร์ภายใต้เงื่อนไขของความไม่แน่นอนหลายมิติ ภายใต้สภาวการณ์เช่นนี้ แนวคิด ยุทธศาสตร์แบบเฮดจิ้ง (Hedging Strategy) ได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นในฐานะกรอบอธิบายพฤติกรรมของรัฐที่พยายามหลีกเลี่ยงการเลือกข้างอย่างชัดเจน และมุ่งรักษาความยืดหยุ่นทางนโยบายเพื่อรับมือกับความไม่แน่นอน อย่างไรก็ตาม วรรณกรรมส่วนใหญ่เกี่ยวกับเฮดจิ้งมักมุ่งเน้นความสัมพันธ์ระหว่างรัฐขนาดกลางกับมหาอำนาจ มากกว่าการนำแนวคิดดังกล่าวมาวิเคราะห์การจัดการความขัดแย้งระหว่างรัฐเพื่อนบ้านที่มีประวัติความตึงเครียดยืดเยื้อ ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่า เมื่อยุทธศาสตร์แบบเฮดจิ้งถูกนำมาใช้ในบริบทของความขัดแย้งไทย–กัมพูชา คำถามสำคัญมิได้อยู่ที่ว่ารัฐสามารถหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้าได้หรือไม่… “ยุทธศาสตร์แบบเฮดจิ้ง(Hedging Strategy): ความยืดหยุ่นหรือความคลุมเครือ? บทวิพากษ์การจัดการความขัดแย้งไทย–กัมพูชา”

ประเภทของกลยุทธ์ในองค์กรมีความสำคัญในหลายๆ ด้าน โดยเฉพาะการกำหนดทิศทางการดำเนินงานขององค์กรและการสร้างความสำเร็จในระยะยาว โดยสามารถแบ่งประเภทกลยุทธ์ออกเป็น 3 ประเภทหลักๆคือ 1.กลยุทธ์ระดับองค์กร(Corporate Strategy) คือการวางแผนและการตัดสินใจที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดทิศทางและโครงสร้างขององค์กรในระยะยาว โดยมุ่งเน้นในการสร้างความได้เปรียบทางการแข่งขันและการเจริญเติบโตขององค์กร กลยุทธ์นี้เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจในระดับสูงสุดขององค์กร ซึ่งจะมีผลต่อทิศทางของธุรกิจทั้งในแง่ของการลงทุน การขยายตลาด การเข้าซื้อกิจการ หรือแม้แต่การถอนตัวจากธุรกิจที่ไม่ทำกำไร โดยประเภทของกลยุทธ์มีดังต่อไปนี้(Porter,1980);( Hitt, Ireland, & Hoskisson,2017)              1.1.กลยุทธ์การเติบโต (Growth Strategy): เป็นกลยุทธ์ที่องค์กรใช้เพื่อเพิ่มขนาดหรือการเติบโตของธุรกิจ โดยการขยายตลาดผลิตภัณฑ์หรือบริการ หรือการเข้าซื้อกิจการจากภายนอก ตัวอย่างเช่น การเปิดตลาดใหม่ การพัฒนาผลิตภัณฑ์ใหม่ หรือการขยายธุรกิจในต่างประเทศ หรือในส่วนของหน่วยงานรัฐ เช่น กรมการขนส่งโดยการเพิ่มเส้นทางรถโดยสารสาธารณะในพื้นที่ที่ขาดแคลนการขนส่งสาธารณะ… ประเภทของกลยุทธ์ในองค์กร ปฐมบทที่ 4 (ว่าด้วยความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับยุทธศาสตร์กับกลยุทธ์)

นับตั้งแต่ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมเป็นต้นมา โลกทางธุรกิจและด้านอื่นๆได้มีการปรับตัวเพื่อให้ตนเองมีความยั่งยืนอยู่ได้ตลอดเวลา การพัฒนาความคิดเชิงกลยุทธ์จึงเป็นสิ่งสำคัญที่ผู้ปฏิบัติ ตลอดจนผู้บริหารองค์กรไม่ควรมองข้ามและต้องพัฒนาตนเองอยู่ตลอดเวลา แต่อย่างไรก็ตาม พัฒนาทางความคิดด้านกลยุทธ์นั้น จะต้องอาศัยประสบการณ์และกระบวนการในการพัฒนาตนเองอยู่ตลอดเวลา ภายใต้หลักการเรียนรู้ทางประสบการณ์ของผู้คนในยุคนั้นๆ สำหรับในหัวข้อนี้ ผู้เรียบเรียงขอนำเสนอรายละเอียดเพื่อให้เห็นที่มาที่ไปของพัฒนาการทางความคิดด้านกลยุทธ์ โดยสามารถแบ่งออกเป็นช่วงสำคัญ ๆ ดังนี้           1.ยุคเริ่มต้น (500 ปีก่อนคริสตกาล):มีการพัฒนาและปรับใช้ดังประเด็นต่อไปนี้                    1.1 กลยุทธ์ทางทหารและการป้องกัน มีการให้ความสำคัญกับการวางแผนการสงคราม โดยมักมุ่งเน้นไปที่การป้องกันและการโจมตี การวางแผนการรบและการเคลื่อนไหวทางทหารจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุด ตัวอย่างที่น่าสนใจสำหรับยุคนี้ 2 คนคือ                    – ซุนวู (Sun Tzu) ในหนังสือ The Art of… พัฒนาการทางความคิดด้านกลยุทธ์ปฐมบทที่ 3 ว่าด้วยความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับยุทธศาสตร์และกลยุทธ์)

การบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์ หากพิจารณาจากความสำคัญของการนำไปใช้ในองค์กร อาจจะพบว่า มีความสำคัญมาก ในแง่ของการผลักดันให้องค์กรมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องอยู่ตลอดเวลา แต่ทั้งนี้ พบว่า องค์กรมักให้ความสำคัญกับการปฏิบัติงานประจำอยู่ตลอดเวลาจนละเลยความสำคัญของการบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์ เพราะฉะนั้น นักยุทธศาสตร์ ควรพิจารณาถึงความสำคัญตลอดจนความหมายดังนี้           Thomas L. Wheelen & J. David Hunger (2012) ได้กล่าวถึง การบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์ ว่า หมายถึง กระบวนการวิเคราะห์ ตัดสินใจ และดำเนินการที่องค์กรใช้ในการกำหนดพันธกิจ วิสัยทัศน์ เป้าหมาย กลยุทธ์ และแนวทางการดำเนินงาน เพื่อสร้างความได้เปรียบในการแข่งขันอย่างยั่งยืน และสามารถตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมทั้งภายในและภายนอกได้อย่างมีประสิทธิภาพ           ในส่วนของ… ความสำคัญของการบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์(ปฐมบทที่ 2 ว่าด้วยความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับยุทธศาสตร์และกลยุทธ์)

ในโลกของการแข่งขันปัจจุบัน ขึ้นชื่อว่าจะต้องให้ความสำคัญกับการกำหนดยุทธศาสตร์(Strategy)และการวางแผน(Planning)เป็นหัวใจหลักสำคัญของการนำพาองค์กรไปสู่ความสำเร็จในระยะยาว โดยเฉพาะในยุคที่สภาพแวดล้อมทางธุรกิจเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและซับซ้อน องค์กรที่สามารถกำหนดกลยุทธ์ภายใต้ยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนและมีประสิทธิภาพย่อมมีโอกาสเติบโต แข่งขัน และปรับตัวได้ดีกว่าคู่แข่งในอุตสาหกรรมเดียวกัน ดังนั้น นักยุทธศาสตร์ ตลอดจนผู้บริหารทั้งในระดับสูง ระดับกลางและระดับต้น ควรต้องมีความรู้ และความเข้าใจอย่างลึกซึ้งถึงความหมาย ความสำคัญ ตลอดจนพัฒนาการทางความคิดของยุทธศาสตร์และกลยุทธ์เพื่อนำไปสู่การพัฒนาองค์กรของตนเองได้อย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต เพราะฉะะนั้นในบทความฉบับนี้ ผู้เขียนจะขอกล่าวถึงความหมายของยุทธศาสตร์และกลยุทธ์เพื่อให้เกิดความเข้าใจที่ตรงกันและสามารถนำไปใช้ได้อย่างชมีประสิทธิภาพ Alfred D. Chandler, Jr.(1962) นิยามความหมายของยุทธศาสตร์ว่า ยุทธศาสตร์ คือ การกำหนดเป้าหมายและวัตถุประสงค์พื้นฐานในระยะยาวขององค์กร พร้อมทั้ง การเลือกแนวทางดำเนินงาน และการจัดสรรทรัพยากร เพื่อให้บรรลุเป้าหมายนั้น Henry Mintzberg(1998) นักวิชาการด้านการจัดการชื่อดัง ได้ให้นิยามของ “ยุทธศาสตร์” (Strategy) ไว้อย่างลึกซึ้งและหลากหลาย… ความหมายของยุทธศาสตร์และกลยุทธ์(ปฐมบทที่ 1 ว่าด้วยความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับยุทธศาสตร์และกลยุทธ์)

จากที่ได้กล่าวในหัวเรื่อง ทฤษฎีระบบ System Theory :ความรู้ ความเข้าใจเบื้องต้น ซึ่งเป็นการทำความเข้าใจถึงที่มาที่ไปของการพัฒนาทฤษฎีระบบและการนำทฤษฎีระบบไปใช้ในศาสตร์ทางด้านวิทยาศาสตร์และสังคมสงเคราะห์ โดยพบว่า วิธีคิดของทฤษฎีระบบหรือ System Theory เป็นกระบวนการที่ให้ความสำคัญกับการคิดวิเคราะห์เป็นที่ตั้งและเป็นเหรียญอีกด้านนึงของกระบวนการคิดแบบเส้นตรงหรือ Linear thinking โดยการคิดแบบเส้นตรงนั้นเป็นรูปแบบการคิดที่พบว่า เมื่อพฤติกรรมเป็นอย่างไร นั่นก็เเสดงว่า เกิดจากปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่ตั้ง (หรือ ถ้าเหตุเป็นอย่างนั้นเเล้ว ผลก็ต้องเป็นอย่างนั้น) เเตกต่างจากการคิดเชิงระบบของทฤษฎีระบบ เพราะว่า ทฤษฎีระบบตั้งอยู่บนฐานการคิดที่มีความสลับซับซ้อนเป็นที่ตั้ง(Complex System) คือถ้าเป็นอย่างนี้ก็สามารถเป็นอย่างนั้น อย่างโน้นได้ไม่ตายตัว หรือเป็นไปได้หลายอย่าง เพราะ ลักษณะของทฤษฎีระบบมีปัจจัยที่เกี่ยวข้องมากกว่า 1 เสมอ และเมื่อมีความเกี่ยวข้องมากกว่า 1 นั้นย่อมเเสดงว่า… ทฤษฎีระบบกับยุทธศาสตร์การพัฒนา:System Theory and Development Strategy

ทฤษฎีระบบ(System Theory) เป็นแนวคิดที่เกิดขึ้นมาจากความต้องการในการสังเกตเหตุการณ์และสถานการณ์ต่างๆที่เกิดขึ้นในศาสตร์ทางวิทยาศาสตร์ ตลอดจนศาสตร์ทางด้านสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในงานทางด้านสังคม การคิดเชิงระบบได้รับอิทธิพลอย่างมากจากนักชีววิทยา Ludwig von Bertalanffy และการประยุกต์ผลการศึกษาจากนักจิตวิทยาโดย Uri Bronfenbrenner ซึ่งได้ทำการศึกษาเกี่ยวกับชีวภาพของมนุษย์ภายใต้สภาพเเวดล้อมทางนิเวศวิทยา ด้วยรากฐานจากทฤษฎีระบบของ Ludwig von Bertalanffy และรากฐานจากทฤษฎีจิตวิทยาของ Uri Bronfenbrenner จากผลการศึกษาอย่างบูรณาการดังกล่าว นำไปสู่การบูรณาการร่วมกันกับองค์ความรู้ศาสตร์อื่นๆทางสังคมและวิทยาศาสตร์ (Friedman & Allen, 2014) ภาพ Von Bertalanffy ที่มา:https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Bertalanffy Von Bertalanffy เสนอว่า การเปลี่ยนเเปลงของสังคม… ทฤษฎีระบบ System Theory :ความรู้ ความเข้าใจเบื้องต้น

จากบทความฉบับที่เเล้ว ผู้เขียนได้กล่าวถึง แนวคิดในการกำหนดยุทธศาสตร์การพัฒนา ว่าด้วย กลุ่มสำนักคิดที่เป็นเชิงข้อเสนอ โดยมีอยู่ด้วยกัน 3 กลุ่มคือ สำนักออกแบบเน้นความเป็นผู้นำในการวิเคราะห์สภาพเเวดล้อมขององค์กร สำนักที่ 2 คือสำนักวางแผน มุ่งเน้นในการนำยุทธศาสตร์ไปสู่การปฏิบัติ สำนักคิดที่ 3 คือสำนักคิดการวางตำแหน่ง โดยทั้ง 3 สำนักนี้มีนักวิชาการ นักปฏิบัตินิยมนำไปใช้ในการกำหนดยุทธศาสตร์ และนำไปปฏิบัติอย่างเเพร่หลาย สำหรับในบทความนี้ ผู้เขียนจะขอนำเสนอกลุ่มสำนักคิดที่ 2 ว่าด้วยสำนักคิดเชิงพรรณนา โดยมีสำนักคิดที่สำคัญ 6 สำนักคิด(ไพบูรณ์ โพธิ์สุวรรณ,2552);(วิกรม บุญนุ่น,2567) ได้เเก่ สำนักคิดที่ 1 สำนักคิดผู้ประกอบการ เป็นการระบุและกำหนดยุทธศาสตร์โดยเกิดจากความเป็นผู้ประกอบการเองของผู้นำที่มีความเข้มแข็ง… ยุทธศาสตร์การพัฒนา:แนวคิดในการกำหนดยุทธศาสตร์การพัฒนา//กลุ่มสำนักคิดเชิงพรรณนา EP2